Osmanlı Asırlarında Manisa'da Kültür, Eğitim ve Sanat

Manisa’nın şehzade sancağı oluşu, şehzadeyle birlikte hocası, lala, defterdar, nişancı, reisül küttab, ruznameci, çavuşbaşı gibi üst düzey eğitimci ve bürokratların da Manisa'ya gelmelerini gerektirmiş, bazen de şehzade anneleri çocuklarının yanında bulunmuştur.

Buna bağlı olarak Manisa'da şehzadelerin yaşadığı saray-i amire çevresine pek çok âlim, şair, musikişinas, sanatkâr akın etmiş şehir bir ilim, kültür ve sanat merkezi haline gelmiştir.

Şehzadelerin valilikleri döneminde Manisa ilim ve irfan yuvası olmanın yanında, imar faaliyetleri yönünden de en üst düzeyde nasibini almıştır. Bu gün Manisa'da yaşayan tarihi kültür mirası bu yükselme devrinin ürünüdür.

Osmanlılarda eğitim ve öğretim genellikle medreselere dayanıyordu. Medreselerde fıkıh, hadis, tefsir, kelam gibi dersler okutulurdu. Okuma yazma ve bir miktar ilmihal öğrenen öğrenci önce yirmili, ardından derslerini verdikçe otuzlu, kırklı, ellili, altmışlı ve üstü medreselere devam ederdi. II.Bayezit'in eşi Şehzade Şahenşah'ın annesi Hüsnişah Hatun tarafından 1490'da yaptırılan Hatuniye medresesi ile Saruhanoğlu İshak Bey tarafından 1375'de yaptırılıp Osmanlılar tarafından da kullanılan Ulu cami medresesi ellili, III. Murad tarafından 1592'de yaptırılan Muradiye medresesi ise altmışüstü medreselerdendir. Devrin ünlü ilim adamları buralarda ders vermiştir.

II. Mehmet'in Manisa'da bulunduğu 1445'de İtalyan hümanisti Ciriaco d'Ancona ve başka İtalyanlar sarayda şehzadeye Roma ve Batı tarihi okutmuşlar, Patrik Gennadious Hıristiyan inancını anlatan Itikat-namesini Fatih için yazmış, Francesco Berlinghieri cografya ve Roberto Valtoria De re Militari adlı eserlerini Fatih'e takdim etmek istemişlerdir.

Şehirde 1427'de Timurtaş Paşa oğlu Ali Bey tarafından yaptırılan Ali Bey Camii, 1493'de yapılan Göktaşlı Camii, 1474'de yapılan Çesnigir Camii ve kütüphanesi, 1474'de yapılan Hacı Yahya Camii, 1480'de yaptinlan Attar Hoca Camii, 1484'de yaptinlan İvaz Paşa Camii, 1490'da yaptinlan Hatuniye Camii ve Külliyesi, 1522'de yaptinlan Sultan Camii ve Külliyesi (camii, medrese, sibyan mektebi, imaret, bimarhane, hamam), 1549'da yaptinlan İbrahim Çelebi Camii, 1569'da yaptırılan Lala Paşa Cami, 16.yy da yapılan Dilşjkar Hatun Külliyesi(camii, hamam), 15. yy da yapılan Derviş Ali Camii, 1571'de yapılan Alaybey Camii, 16. yy da yapılan Muradiye Külliyesi, (camii, medrese, imaret, dükkânlar, kütüphane), 1649'da yapılan Sarabat Camii, 17. yy da yapılan Ayn-i Ali Camii, Nişancıpaşa Camii başlıca camilerindendir.

Bunlardan Muradiye Camii incelik, güzellik ve iç süslemeleriyle ile herkesi hayran bırakan bir eserdir. Planının Mimar Sinan tarafından yapıldığı, inşası için Sinan’ın kalfalarından Mahmut Ağanın görevlendirildiği, 1584 yılında bu mimarin ölümü üzerine yine Sinan’ın kalfalarından mimar Mehmet Ağanın eseri tamamladığını Ahmet Refik'in Sinan adlı araştırmasından öğrenmekteyiz.

Hüsnişah Hatun tarafından yaptırılan Hatuniye Camiinin el işçiliğinin bir şaheseri olan ahşap minberi görenleri büyülemeye devam etmektedir.

16.yy da Pilavcı Hacı Hüseyin tarafından yaptırılan Kabak Tekkesi, 17. yüzyılla tarihlenen Seyit Hoca Tekkesi, Rufai Tekkesi, Titrek Sinan Bey tarafından 15. yüzyılda yaptırılan Sinan Bey Medresesi, Yakup Ağa tarafından 1572'de yaptırılan Kurşunlu Mektep, ümeradan Beseyiş Ağanın oğlu Veled Bey tarafından 146l'de yaptırılan Hindistani Medresesi, Veysi Çelebi'nin 16. yüzyılda yaptırdığı Çapraz-i Sagir Sibyan Mektebi, 16. yüzyılda Manisa'da kadılık yapan Molla Şaban tarafından yaptırılan Molla Şaban Sibyan Mektebi, 1579'da Dilşikar Hatun tarafından yaptırılan Alaybey Sibyan Mektebi, Tezveren Dede, Ayni Ali, Anonim Türbe, Terzi Ahmet Dede ve Yirmiiki Sultanlar Türbesi, Karaköy Hamamı, Hüsrev Ağa Hamamı, Cumhuriyet ve Alaca Hamam, Rum Mehmet Pasa Bedesteni, Saray-i Amire, Kurşunlu Han, Yeni Han, Borsa Kahvesi, Pürnefes çeşmesi, Polat Hacı Mehmet Ağa Çeşmesi, Üç Oluklu Çeşme, Kaval Çeşme, Dertliler Çeşmesi, Muradiye İmareti Çeşmesi, Taşçılar Mescidi Çeşmesi, Ayni Ali Çeşmesi, Sipahi Pazarı Çeşmesi, Derviş. Hasan Çeşmesi, Serabat Çeşmesi ve Vak Vak Çeşmesi de Osmanlı eserlerindendir.

Kanuni Sultan Süleyman’ın annesi, Ayşe Hafsa Sultan tarafından 1522'de yaptırılan bimarhane XIX. yüzyıl sonlarına kadar akil hastalarına hizmet vermiştir. Hastaların tedavisinde musikinin de kullanıldığı hastanelerden birisidir.

Evliya Çelebi ariflerin, zariflerin toplandığı Manisa kahvehanelerinden söz eder. Her biri dört bolümden meydana gelen bu kahvehanelerin bir bölümünde saz çalanlar, bir bölümünde rakkaslar (erkek oyuncular), birinde hikayeci ve meddahlar, birinde gazel okuyanlar bulunurdu. Manisa kahvehanelerinin en güzel ve en latifleri Karaköy'dekilerdir, bilgisini ünlü gezginimizden öğreniyoruz.

Manisa'daki Osmanlı eserleri devrin ruh halini, ihtişamını, sağlam karakterini, hala eski zindelik, güzellik ve büyüklükleri içinde saklamaktadır.

Manisa özellikle Mevlevi, Rufai, Bektaşi, Halveti tarikatlarının yaygın olduğu, bu kültürün insan davranışlarına yansıdığı bir şehirdir. Evliya Çelebi'nin Manisalılar "Sanat ehli, kanaat ehli, ibadet ehli, ziyaret ehli" ifadelerinden de bu açıkça anlaşılmaktadır.

Fatih'in, Kanuni'nin, II.Murad'in şiirleri bu güne kadar ulaşmıştır.

Bunların dışında; 16. yüzyılda Abdi, Ahmet b. Mehmed-i Mağnisevi, Aşki, Camii, Sevayi Mehmed Celebi, La'li Celebi, 17. yüzyılda İbrahim Magnisavi, Ahmet Fevzi, Birri Mehmet Dede, Mehmet Lütfü Efendi, Mahmut Efendi, 18. yüzyılda Hafiz, Hasan Kenzi, 19. yüzyılda Ahmet Vehbi Efendi, Fehmi Bey, Hocazade Alim Efendi gibi sairler, İbrahim Hakki, Mehmet Efendi, Mehmet Hulusi Efendi, Mehmet Nuri Efendi, Mehmet Rüştü gibi hattatlar, Deruni Celebi, Salis Efendi, Kabilzade Asim Molla ve Hocazade Alim Efendi gibi bestekarlar Manisa'da yetişmiştir.

Şairler içinde en ünlüsü Divan ve Bülbüliye adlı eserleriyle tanınan Birri Mehmet Dede’dir. Birri, 1669-1716'da Manisa'da yaşamış, Manisa’yı, Gediz'i, laleyi, Manisa’nın ileri gelenlerini şiirine konu yapmıştır.

Kaynaklar:

Baltacı C., Osmanlı Medreseleri, İstanbul, 1976, s: 273,409, 547

İhsanoğlu E., Osmanlı Medeniyeti Tarihi, cilt2, İstanbul, 1999, s:375

Manisa’nın Kültür ve Tabiat Varlıkları, Manisa Belediyesi Kültür Dizisi Yayınları, Manisa 1992

İhsanoğlu E., Osmanlı Medeniyeti Tarihi, cilt 1, İstanbul, 1999, s:262

Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Cilt 13, s: 75

Uluçay Ç., Manisa Ünlüleri, Manisa, 1946

https://manisakultur.com/manisada-osmanli-donemi-carsi-kulturu/

Yazı Manisa Büyükşehir Belediyesi web sitesindeki Manisa Tarihi yazısından alınmıştır.