Manisa’da İngiliz Seyyahları

Eski çağlardan beri Anadolu’nun diğer bölgeleri ile İran'dan gelip Ege sahillerine uzanan ticarî yolların geçtiği bir mevkide yer alan Manisa şehri¹, yerli ve yabancı çok sayıda seyyahın da güzergâhlarından biri olmuştur.

Manisa’da seyyahların ilgisini umumiyetle saray ve kalenin kalıntıları ile cami ve medreseler çekmiştir. Mitolojik Spil Dağı ise muhakkak gezilip görülmüştür.

Manisa’yı ziyaret ettiği bilinen ilk İngiliz seyyahı, bir şarkiyat profesörü olan Edward Pococke’dur. 1637 yılında İstanbul’a gelen² Pococke, Ege bölgesinde de araştırmalar yapmıştır.

1699 yılı nisan ayında İngiliz papazı Edmund Chishull, İzmir’den Manisa’ya gelir. Manisa’da bir Türk’ün konağında kalan Chishull, tarihî eserlerle cami ve medreseleri ziyaret eder. Chishull’un hatıraları enteresandır.³

İngiliz arkeolog Richard Chandler ise çıktığı Ege bölgesi ve Yunanistan seyahatlerinde, 1765 yılı yaz mevsiminin başlangıcında (muhtemelen mayıs veya haziran ayında), Sart harabeleri tarafından Spil eteğinden ilerleyerek Manisa’ya gelir. Bu sırada İzmir’de şiddetli bir veba salgını hüküm sürmektedir. Akhisar’a gitmeyi düşünen arkeolog, oradan gelen bir yolcudan Akhisar’da da veba vakaları olduğunu öğrenir. Bunun üzerine Manisa’daki bir handa bir gece kalarak ertesi gün ayrılır. Chandler, bu kısa sürede bile hem Manisa şehri etrafında bir at gezintisi yapar hem de Manisa’daki kalıntıları ziyaret ederek Chishull’un çizimleriyle mukayeseler yapar.⁴

Richard Chandler’in Manisa hatıraları, Gediz dergisinde “XVIII. Asırda Manisa” başlığıyla tercüme edilerek neşredilmiştir.⁵

Chandler’den sonra meşhur İngiliz coğrafyacı (aynı zamanda topoğrafyacı) William Martin Leake, 1800 yılında Manisa’ya gelir.⁶

Manisa’yı ziyaret eden ikinci din adamı-misyoner F. V. J. Arundell’dir. 1822 yılında çok merak ettiği İzmir’e gelen Arundell, burada uzun süre ikamet eder. Misyoner, İzmir’in etrafında tarihî eserlerin bulunduğu şehirlere geziler düzenler ve bunlardan birisinde Manisa’ya da gelir ve tarihî eserleri etraflıca tasvir eder.⁷

İngiliz asilzadesi John Morritt, henüz yirmi iki yaşında iken çıktığı Türkiye seyahatinde, İstanbul ve Bursa üzerinden 1794 yılı eylül ayında Manisa’yı ziyaret eder. İzmir’e, Chandler’in gördüğü yerleri gezen seyyah daha sonra Nif Dağı’na gider.⁸

Manisa’da en uzun süre kalan seyyah, 30 Mart 1828’de Manisa’ya gelen Charles Macfarlane’dır. Macfarlane, Manisa’ya Bergama-Soma-Kırkağaç üzerinden gelir. Manisa’da bir handa kalan seyyah, camileri, medreseleri, kale ile sarayın kalıntılarını ziyaret eder. Şehrin etrafında at gezintileri yapar.⁹

Macfarlane’ın Manisa müşahedeleri, Gediz dergisinde “XIX. Asırda Manisa” adıyla neşredilmiştir.¹⁰

Macfarlane’dan bir sene kadar sonra, 21 Aralık 1829’da İngiliz yüzbaşısı George Thomas Keppel Manisa’yı ziyaret eder. Simav-Demirci-Gördes-Akhisar tarafından Manisa’ya gelen seyyahın hatıralarında Türk karakteri hakkında çeşitli tahliller ile Karaosmanoğulları hakkında geniş bir değerlendirme yer alır.¹¹

Arkeolog olan İngiliz seyyah Charles Fellows, 22 Şubat 1838’de İzmir’den yola çıkıp Nif Dağı üzerinden geçerek Manisa’ya gelir. Manisa’da çok az kalan Fellows, bu şehirdeki binaların İzmir’deki binalardan daha güzel olduğunu ve Manisa’yı daha bakımlı bulduğunu nakleder. Seyyah, Akhisar’a gitmek üzere Manisa’dan ayrılır.¹²

Fellows’un Manisa hatıraları, Gediz dergisinde “İzmir’den Manisa’ya” adıyla tercüme edilerek neşredilmiştir.¹³

Manisa’yı ziyaret eden bir başka İngiliz misyoneri de George Frederich Weston’dur. Weston, 30 Temmuz 1845’te Hacılar köyü tarafından dağı aşarak Manisa’ya gelir. Muradiye Camii’ni, kale ve sarayın kalıntılarını gezer. Şehri çok temiz ve bakımlı bulduğunu ifade eden seyyah, daha sonra Akhisar’a gitmek üzere Manisa’dan ayrılır.¹⁴

XIX. asırda Manisa’ya geldiğini tespit ettiğimiz son seyyah Charles Texier’dir. Texier, 1850 yılında Manisa’yı ziyaret etmiştir.

Yukarıda adı geçen seyyahların neşretmiş olduğu seyahatnameler, ülkemiz kütüphanelerinde bulunan seyahatnamelerdir. Yurt dışındaki kütüphanelerde, özellikle İngiliz Millî Kütüphanesi’nde yapılacak araştırmalarla, Manisa hatıralarını yazmış olan İngiliz seyyah sayısının artacağı âşikârdır. Bu makale, araştırmacıların kolayca ulaşabileceği seyahatnameleri tanıtmak gayesini gütmektedir.

Yine, bu makalenin dar çerçevesi içinde, seyyahların Manisa hatıraları tercüme edilerek verilmekten sarf-ı nazar edilmiştir. Çünkü Manisa ile ilgili hatıralar, seyyahlara göre değişmekle birlikte, tek bir makalede ele alınabilecek kadar kısa değildir. Meselâ sadece Charles Macfarlane’ın hatıraları elli sayfayı bulmaktadır.

Manisa’yı ziyaret eden hemen bütün seyyahlar, Manisa’nın Spil Dağı’nın eteklerinde yer alıp ovaya doğru uzanan, minarelerin çokluğu ve güzel görünümü ile dikkati çeken bir şehir olduğundan bahsetmiştir. Yine hemen hepsi Manisa etrafında at ile geziye çıkmış, eski sarayın ve kalenin kalıntılarını görmüş ve kendilerinden önceki seyyahlarla mukayeseler yapmıştır.

Seyyahların farklı olarak kaleme aldıkları mevzular ve hâdiseler, hepsinin ayrı ayrı tercüme ve tetkikini icap ettiren, seyyahın kendi görüşünü aksettiren konulardır. Bundan dolayı her seyahatname ayrı olarak ele alınıp incelenmelidir.

Kaynaklar

1. Yuzo Nagata, Tarihte Âyânlar. Karaosmanoğulları Üzerine Bir İnceleme, Ankara 1997, s. 10.

2. Meydan Larousse Büyük Lugat ve Ansiklopedi, İstanbul 1992, C. 16, s. 158.

3. Edmund Chishull, Travels in Turkey and Back to England, London 1747, s. 5-13.

4. Richard Chandler, Travels in Asia Minor and Greece, II Volumes, Oxford 1825, C. I, s. 329-336.

5. Zeki Öktem, “XVIII. Asırda Manisa”, Gediz Dergisi, Manisa, Kasım 1945, S. 86.

6. William Martin Leake, Journal of a Tour in Asia Minor. With Comparative Remarks on the Ancient and Modern Geography of that Country, London 1824.

7. F. V. J. Arundell, A Visit to the Seven Churches of Asia, London 1828.

8. G. E. Marindin, The Letters of John B. S. Morritt of Rokeby. Descriptive of Journeys in Europe and Asia Minor in the Years 1794-1796, London 1911, s. 109-110.

9. Charles Macfarlane, Constantinople in 1828. A Residence of Sixteen Months in the Turkish Capital and Provinces, 2nd ed., in Two Volumes, London 1829, C. I, s. 348-393.

10. H. Berköz, “XIX. Asırda Manisa”, Gediz Dergisi, Manisa, Haziran 1939, S. 26.

11. George Keppel, Narrative of a Journey Across the Balkan in the Years 1829-30, in Two Volumes, London 1831.

12. Charles Fellows, A Journal Written During an Excursion in Asia Minor in 1838, London 1839, s. 16-20.

13. Zeki Öktem, “İzmir’den Manisa’ya”, Gediz Dergisi, Manisa, Aralık 1945, S. 87.

14. George Frederich Weston, Journal of a Tour in Europe and the East, 1844-1846, in Three Volumes, London 1894, C. II, s. 82-84.

Yazı Mehmet DEMİREL'in Manisa’da İngiliz Seyyahları yazısından alınmıştır.