Philadelphia Darphanesi'nden Nadir Bir Sikke

Theodoros Mankaphas Baskısı Bakır Trakhy

Theodoros Mankaphas, 12. yüzyılın sonlarında Bizans İmparatorluğunun Batı Anadolu’daki zayıflayan otoritesinden yararlanarak Philadelphia (Alaşehir) merkezli yerel bir hâkimiyet kurmuş ve bu süreçte bakır trakhy sikkeler bastırmıştır. Philadelphia darphanesinde üretilen bu nadir sikkeler, Bizans ikonografisini taklit etmekle birlikte üslup ve teknik açıdan taşra karakteri gösterir. Sikkeler, Mankaphas’ın kendisini meşru bir yönetici olarak sunma çabasının yanı sıra, Bizans’ta siyasal parçalanmanın ve yerel güçlerin yükselişinin somut bir yansımasıdır.

Philadelphia’da Bizans'a karşı isyan girişiminde bulunan Theodoros’a verilen Yunanca Mòrotheodòros/Budala ya da aptal Theodoros anlamına gelen lakap bölgede yaşayan Türkmenler arasında Türkçe mankafa kelimesi ile ortaya çıkmıştır. Türkmenler tarafından Theodoros için kullanılan Türkçe mankafa kelimesinin Yunanca’ya Mankaphas/Mangaphas olarak geçtiği ve dönemin kaynaklarında da Theodoros’tan bu lakabıyla bahsedildiği bilinmektedir. Aslında alacağı yenilginin açık olmasına rağmen imparatorluğa isyan etmesi hatta daha da ileriye giderek kendisini imparator ilan ederek bu durumu yasal hale getirmek için de gümüş sikke bastırmasından dolayı Yunan halkı tarafından Mòrotheodòros, Türkmenler tarafından ise mankafa olarak anılmasını açıklamaktadır.

Mankaphas’ın siyasi kariyeri, Bizans ile Selçuklu Türkleri arasında gidip gelen ittifaklar ve sığınmalarla şekillenmiştir. Bizans'a karşı Selçuklu Türklerinin dolaylı desteğini alarak Bizans'a isyan etmiş, sonunda affedilerek imparatorluk topraklarına dönmüş olsa da bu uzlaşma kalıcı olmamıştır.

Theodoros Mankaphas sikkesi Manisa Müzesi Tunay Demran Koleksiyonu’nda bulunmaktadır. Sikkenin buluntu yeri kesin olarak bilinmemekle birlikte Manisa ve çevresinden geldiği düşünülmektedir. Bu bakır sikke Theodoros Mankaphas’ın bağımsız bir devlet kurma ve kurduğu devletin başına geçme iddiasının oldukça detayla düşünülmüş olduğunu açıklamaktadır. Sikkeye dair diğer bir ilginç detay ise ön ve arka yüzünde yer alan tasvirleriyle ikonografisidir. Sikke ilginç ikonografisi ile dikkat çekmektedir.

Ön yüzde yer alan tam boy İsa tasviri geleneksel Bizans sikke ikonografisindeki diğer tam boy İsa tiplerinden farklıdır. Oldukça çizgisel bir üslupla tasvir edilen İsa sol elinde kutsal kitap taşımaktadır. İsa’nın başının çevresini saran haç nimbus ise geleneksel tasvirden oldukça büyük dairesel formdadır. Arka yüzde yer alan tasvirde ise idarecinin giydiği kostüm ve her iki eliyle taşıdığı patrik haçlı asa yine geleneksel Bizans sikke ikonografisindeki imparator kostüm ve aksesuarlarından farklıdır. Kostümün inci diademli formda verilmiş yakası vurgulanarak betimlenmiştir. İdarecinin üzerindeki kostümün detayları net algılanmamakla birlikte sağ omuzundan sarkan pelerin Khlamys olmalıdır. İdarecinin patrik haçlı asayı önden çapraz biçimde her iki eliyle taşıması ise Bizans sikke ikonografisinde görülen aksesuarların tasvir tipolojisinden çok farklıdır

Theodoros Mankaphas Baskısı Bakır Trakhy

Yazı Prof. Dr. Ceren Ünal'ın Philadelphia Darphanesi'nden Nadir Bir Sikke: Theodoros Mankaphas Baskısı Bakır Trakhy makalesinden alınmıştır.