top of page

Zafer Yollarında: Kayıp Film Manisa'da Bulundu

  • Yazarın fotoğrafı: Spil'in Çocukları
    Spil'in Çocukları
  • 14 saat önce
  • 4 dakikada okunur

1923 yılında, yönetmen koltuğunda Muhsin Ertuğrul'un olduğu, gerçek komutanlar, askerler ve halkın rol aldığı "Zafer Yollarında" filminin İzmir, Manisa ve (iki salonla) İstanbul'da 9 Eylül 1923 tarihinde galası yapıldı. Film gösterimde olduğu dönemde izleyicinin yoğun ilgisi ile karşılaştı. Ancak ne var ki yıllar içinde tüm kopyaları yok oldu. Aslında öyle sanıldı, ta ki Manisa'da tek kopyası bulunana kadar.

Zafer Yollarında
Zafer Yollarında

Kurtuluş Savaşı Canlandırması

30 Ağustos 1922 Büyük Zafer'in birinci yılında, 1923'te, Kemal Film tarafından çekilen, Fahrettin Altay komutasındaki 5. Süvari Kolordusu'nun Büyük Taarruz'un başlangıcından işgal kuvvetlerinin denize dökülmesine kadar süren harekâtını konu alan "Zafer Yollarında" filminin kayıp sanıldığı uzun yıllarda filmin 1922 yılında, savaş esnasında çekildiği, belgesel/aktüalite niteliğinde olduğu ve yönetmeninin Fuat Uzkınay olduğu düşünülüyordu. 2023 yılında akademisyen Prof. Dr. İsmail Arda Odabaşı'nın yayımladığı makale, bu üç bilginin de yanlış olduğunu birincil kaynaklarla ortaya koydu: Fuat Uzkınay o dönem İstanbul'daydı ve başka bir filmde kameramanlık yapıyordu. Yönetmen gerçekte Muhsin Ertuğrul'du. Zaten film de savaş esnasında çekilmemişti. Ordunun desteğiyle, 5. Süvari Kolordusu Komutanı Fahrettin Altay Paşa başta olmak üzere dönemin komutanları, askerleri ve halkın yaşanmış olayları aslına uygun biçimde yeniden kamera karşısında canlandırılması filmin 1922 yılında çekildiği sanılmasına neden olsa da, film bir mizansendi.

Fahrettin Altay İzmir'e bakıyor
Fahrettin Altay İzmir'e bakıyor

Gerçek İnsanlar, Gerçek Rotalar

Film, Büyük Taarruz'un gerçek rotasını takip ederek çekildi: Afyon Kocatepe'den başlayıp Uşak, Kütahya, Manisa üzerinden İzmir'de son buldu. Manisa ve Salihli, bu güzergâhın önemli bir durağıydı. Çekimler sırasında Manisa halkı da filme dahil oldu; kentin kurtuluş sürecindeki yerel halkın katılımıyla Sart Kalesi'ne ve Manisa'da belediye binası olduğu tahmin edilen binaya Türk bayrağının göndere çekilmesi, Manisa'nın kurtuluşundan sonra halkın Spil Dağı'ndan inmesi, Manisa'da bir bağda İzmir'e girme planı yapılması gibi olaylar canlandırıldı. Manisa Belediyesi'nin desteğiyle Manisa yangını bütün şehir sakinlerinin sunulmasıyla tekrarlandı

Manisa halkı kurtuluştan sonra Spil/Manisa Dağı'ndan iniyor.
Manisa halkı kurtuluştan sonra Spil/Manisa Dağı'ndan iniyor.
Türk askeri 30 Ağustos'ta kutlama yapıyor
Türk askeri 30 Ağustos'ta kutlama yapıyor

Film Kayıp Sanıldı

1959 yılındaki İstanbul Film Deposu yangınında, Kemal Film'in birçok yapımı gibi bu filmin de kopyalarının tamamen yok olduğu düşünülüyordu. Film dört salonda birden gösterime girdiğine göre en az dört kopyası olması gerekiyordu; ama hiçbiri gün yüzüne çıkmadı. "Zafer Yollarında", sinema tarihi kitaplarında adı geçen ama görüntüsü olmayan bir efsaneye dönüştü.


Bu efsaneyi doğrulayan bir iz, aslında hep vardı. Muhsin Ertuğrul'un kendi kaleminden 1989 yılında çıkan "Benden Sonra Tufan Olmasın (Anılar)" adlı kitabında, Kemal Film ile çalışmaya başladığı yıllarda Türkiye sinemasının ilk örneklerini çektiklerini ve "Zafer Yollarında" filminin sürecine dair anılarını anlattığı bölümler yer alıyordu.


Kayıp Film Manisa'da Bulundu

Filmin gün yüzüne çıkma hikâyesinin merkezinde ise bir Manisalı var: Mustafa Pala.


Pala, 1994 yapımı "Manisa Tarzanı" filminin çekim ekibiyle çalışırken, filme kaynaklık eden sözlü tarih görüşmelerini kayda alıyordu. Bu süreçte "Zafer Yollarında" filminin ruloyla kendisinde bulunduğunu fark etti. Filmi gösterecek uygun ekipmanı olmadığı için önce izleyemedi; sonra film ekibi ruloyu İstanbul'a götürüp dijitale çevirdi.


Filmin Manisa'nın kurtuluşunu içerdiğini görünce, yıllardır Manisa'nın kurtuluş günü olan 8 Eylül'de yerel gösterimler düzenledi. Hatta yerel bir televizyon kanalının stüdyosunda filme müzik ve seslendirme ekletti, bir kopyasını da belediyenin kültür müdürlüğüne hediye etti. Film, kurumsal bir arşiv olmadan, tek bir kişinin ısrarıyla korunan bir miras oldu.


Filmin yönetmeninin gerçekte kim olduğu sorusu, önce akademik dünyada çözüldü. 2023'te Prof. Dr. İsmail Arda Odabaşı'nın "Bir İstiklal Savaşı Filmi (Zafer Yollarında) Anlatısının Geleneksel Sinema Historiyografisinde İnşası ve Tarihî Hakikatler" adlı makalesi filmin gerçek tarihini ve yönetmenini birincil kaynaklarla ortaya koydu.


Bu çalışmanın ardından T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürlüğü, 10 Ekim 2025'te resmî açıklama yaptı. Bakan Mehmet Nuri Ersoy, arşiv çalışmaları kapsamında filme ait görüntülerin tespit edildiğini ve yönetmenin sanıldığı gibi Fuat Uzkınay değil Muhsin Ertuğrul olduğunu duyurdu.


Ondan birkaç gün önce, 6 Ekim 2025'te, film zaten Manisa'da bir kez daha izleyiciyle buluşmuştu: Yunusemre Belediyesi, Ege Derneği Manisa Temsilciliği ve Manisa Ticaret ve Sanayi Odası'nın iş birliğiyle, MTSO Konferans Salonu'nda, 66 yıl sonra bilinen tek kopyasıyla. Aynı akşam düzenlenen panelde İsmail Arda Odabaşı, Mustafa Pala ve Ege Derneği Manisa Temsilcisi Murat Gültekin filmin tarihini izleyiciye anlattı.

Türk askeri Sart Kalesi'nde bayrağı göndere çekiyor
Türk askeri Sart Kalesi'nde bayrağı göndere çekiyor
Türk askeri Manisa'da bayrağı göndere çekiyor
Türk askeri Manisa'da bayrağı göndere çekiyor

Filme Sonradan Eklenenler:

1923 yılında Türkiye'de (ve dünyada) sesli sinema olmadığı için film tamamen sessiz çekildi ve gösterime tahminen canlı orkestralarla girdi. Ara yazıları ise henüz Yeni Türk alfabesinin kabulünden önce olduğu için Arap alfabesiyle yani Osmanlı Türkçesiyleydi.


1990lı yıllardan 2025 yılına kadar Mustafa Pala'nın yıllar içinde yerel gösterimler için müzik ve seslendirmeler filme eklendi. Bunlar filmin özgün bir parçası değil, sonradan yapılmış katkılardı. Filmin 2025'teki ulusal gündeme gelişiyle eş zamanlı olarak, Manisalı müzisyen ve kompozitör Melike Kurşun Tatlıcan'ın kendi deyimiyle "müzikleriyle eşlik ettiği" bir albüm çalışması eklendi. Filmin orijinal müziği değil, yıllar sonra üretilmiş yeni bir katkıydı.


TRT 2 yayını ve çeşitli gösterimler için müziğin yanı sıra, Yeni Türk alfabesi çevirisi eklendi.


Film hakkında not:

Filme dair üç versiyon ve iki akış karşımıza çıkıyor. İlki Film Mirasım Arşivindeki sessiz versiyonu, ikincisi aynı akışta Mustafa Pala'nın eklediği sesle versiyonu, üçüncüsü ise Melike Kurşun Tatlıcan'ın müziklerinin eklendiği ve kronolojiye uygun versiyonu.



Melike Kurşun Tatlıcan - Zafer Yollarında Soundtrack (2025)

  • Şekib Bey'in Taarruzu

  • Sart Kale

  • Manisa, 8 Eylül 1922

  • Mürsel Paşa Karargahında (Melike Kurşun Tatlıcan'ın notu: "Komutan Kafkas asıllı Türk askeri ise, 5. Kolordu ile Manisa'dan İzmir'e gidilecekse zeybek olmalı ve bu zeybekte başrolde akordeon olmalı" diye düşünerek bestelediğim "Mürsel Paşa'nın Karargahında".)

  • İzmir'e Doğru

  • İzmir

  • 9 Eylül

  • Süvariler 1. Kordon'da

  • Kışlaya Bayrak Çekiliyor

  • Yüksek ve Kudretli Simalar


Kaynaklar

Yorumlar

bottom of page